بررسی بازی Esoteric Ebb

در تاریخ بازی‌های ویدئویی، هر از چند گاهی اثری ظهور می‌کند که نه تنها استانداردهای ژانر خود را جابجا می‌کند، بلکه سایه‌ای چنان سنگین و مهیب بر سر بازی‌های پس از خود می‌اندازد که تا سال‌ها هیچ سازنده‌ای جرأت ورود به آن قلمرو را پیدا نمی‌کند. در سبک نقش‌آفرینی کلاسیک ایزومتریک (CRPG)، بازی Disco Elysium دقیقاً همین نقش را ایفا کرد. پس از سال ۲۰۱۹، هر بازی نقش‌آفرینی که تلاش کرد مبارزات فیزیکی را حذف کند و تماماً بر پایه‌ی دیالوگ، روان‌شناسی، فلسفه و بوروکراسی بنا شود، بلافاصله با برچسب «کلون دیسکو الیسیوم» نواخته شد و در زیر چرخ‌دنده‌های مقایسه‌های بی‌رحمانه له گردید.

اما هنر صنعت مستقل (Indie) دقیقاً در همین است: شکستن بن‌بست‌هایی که غول‌های بزرگ سرمایه‌داری توان عبور از آن‌ها را ندارند. بازی Esoteric Ebb درست در نقطه‌ای ایستاده است که بسیاری آن را مقتل بازی‌های مستقل می‌دانستند. این اثر نه تنها از زیر سایه‌ی سنگین شاهکار استودیوی زوم (ZA/UM) خارج می‌شود، بلکه با تزریق یکی از محبوب‌ترین مکانیزم‌های بازی‌های رومیزی یعنی سیستم قوانین نسخه پنجم دانجنز اند دراگونز ($D\&D$ $5e$)، هویتی چنان اصیل، غنی، خنده‌دار و در عین حال عمیقاً جدی خلق می‌کند که باید آن را یک معجزه در سبک خودش دانست.

در این نقد و بررسی بسیار مفصل و تفصیلی، قصد داریم تک‌تک لایه‌های این اثر جادویی را بشکافیم، مکانیزم‌های آن را تحلیل کنیم، نگاهی به بازخوردهای جامعه‌ی مخاطبین و کاربران استیم بیندازیم و در نهایت بررسی کنیم که چگونه یک بازی کارآگاهی فانتزی می‌تواند به یکی از درخشان‌ترین بیانیه‌های سیاسی و فلسفی سال تبدیل شود.

فصل اول: جهان‌سازی و بستر داستانی؛ انفجار در قلب دموکراسی

داستان بازی Esoteric Ebb در شهری فانتزی، غریب و به شدت اتمسفریک جریان دارد که در آستانه‌ی یک رویداد تاریخی بی‌سابقه است: نخستین انتخابات دموکراتیک و بزرگ شهر. شهر در تب و تاب سیاسی می‌سوزد؛ پوسترهای تبلیغاتی دیوارهای آجری کهنه را پوشانده‌اند، احزاب مختلف با ایدئولوژی‌های متضاد در میدان‌های شهر سخنرانی می‌کنند و مردم عادی در میان امید به تغییر و ترس از فروپاشی دست‌وپا می‌زنند. اما درست در بحبوحه‌ی این زایمان سیاسی، یک انفجار مشکوک، مهیب و آغشته به جادوی ممنوعه، بخش مهمی از شهر را به کام نابودی می‌کشد و انتخابات را در آستانه‌ی لغو قرار می‌دهد.

اینجاست که شما وارد میدان می‌شوید. شما در نقش یک کلریک (Cleric) یا همان مرد دین، ایمان و قانون از سوی مقامات مذهبی بالا رتبه مأموریت می‌یابید تا به عنوان یک کارآگاه مذهبی-حکومتی، وارد این پرونده‌ی تاریک شوید. وظیفه‌ی شما مشخص است: کشف حقیقت پشت این انفجار، شناسایی عاملان و نجات یا هدایت جریان انتخابات. اما بازی از همان ابتدا به شما می‌فهماند که در این دنیای فانتزی، هیچ چیز به سادگیِ تقابل خیر و شر نیست.

نبوغ اصلی نویسندگی بازی در این است که جهان فانتزی خود را صرفاً با جادو و اژدها پر نکرده است، بلکه به این جهان، ساختار بوروکراتیک، تنش‌های طبقاتی و بحران‌های اگزیستانسیال تزریق کرده است. شهر Esoteric Ebb زنده است، اما نه به معنای داشتن گرافیک‌های پر زرق و برق؛ بلکه به معنای جریان داشتن ایدئولوژی‌ها در رگ‌های آن. شما با شهری روبرو هستید که مذهب سنتی در آن با موج جدید مدرنیته و بوروکراسی سیاسی در حال جنگ است و هر قدمی که برمی‌دارید، باید انتخاب کنید که نماینده‌ی کدام تفکر هستید.

فصل دوم: شخصیت‌پردازی؛ ضیافتِ کلریک ارتدوکس و گوبلینِ ساختارشکن

یکی از بزرگترین ستون‌های موفقیت هر بازی دیالوگ‌محور، کاراکترهای همراه (Companions) و روابط میان آن‌هاست. در Esoteric Ebb، شما در این مسیر پرپیچ‌وخم تنها نیستید. بازی یکی از بهترین، پویاترین و خنده‌دارترین زوج‌های تاریخ بازی‌های ویدئویی را به شما معرفی می‌کند: شما (کلریک) و دستیار گوبلین‌تان.

گوبلین همراه شما، که کاربران استیم در نقدهای خود به دفعات به عنوان «قلب تپنده‌ی کمدی بازی» از او یاد کرده‌اند، صرفاً یک ابزار برای پیشبرد کوئست‌ها نیست. او نماد قشر حاشیه‌نشین، باهوش، بدبین و در عین حال به شدت وفادار و شوخ‌طبع این جهان است. تضاد میان کاراکتر شما که به عنوان یک مرد مذهبی ارتدوکس و پایبند به اصول لاهوتی شناخته می‌شوید، با این گوبلین که نگاهی کاملاً زمینی، پراگماتیک و گاه بزهکارانه به مسائل دارد، موتور محرکه‌ی بخش بزرگی از جذابیت‌های روایی بازی است.

دیالوگ‌های بین این دو کاراکتر شاهکار است. سازندگان توانسته‌اند تعادلی بی‌نظیر میان طنز ابزورد و بحث‌های جدی فلسفی برقرار کنند. در یک لحظه شما در حال بحث درباره‌ی ماوراءالطبیعه و اراده‌ی خدایان هستید و در لحظه‌ی بعد، گوبلین با یک جمله‌ی کاملاً زمینی و کنایه‌آمیز، تمام ابهت فیلسوفانه‌ی شما را به چالش می‌کشد. این پویایی باعث می‌شود که حتی طولانی‌ترین متون بازی نیز هرگز خسته‌کننده به نظر نرسند.

فصل سوم: تحلیل گیم‌پلی و مکانیک‌ها؛ وقتی تاس‌ها به جای شمشیرها سخن می‌گویند

اگر فکر می‌کنید به عنوان یک کلریک در این بازی قرار است ورد بخوانید، به هیولاها صاعقه بزنید یا با گرز گران سر دشمنان را بشکافید، سخت در اشتباهید. بازی Esoteric Ebb تمام ابزارهای مبارزات فیزیکی سنتی را دور می‌ریزد و مفاهیم نقش‌آفرینی رومیزی دانجنز اند دراگونز را مستقیماً وارد تاروپود کلام و ذهن می‌کند.

اینجا میدان نبرد شما، میز مذاکره، صحنه‌ی بازجویی و تریبون‌های سیاسی است. بازی ویژگی‌های کاراکتر شما را بر اساس المان‌های کلاسیک $D\&D$ 5e تنظیم کرده است:

• Wisdom (بصیرت و حدس و شهود): به شما اجازه می‌دهد دروغ‌های پشت پرده‌ی متهمان را کشف کنید و متوجه نیات پنهان کاراکترها شوید.

• Charisma (کاریزما و جذابیت کلامی): ابزار شما برای متقاعد کردن توده‌های مردم، فریب دادن نگهبانان یا به زبان آوردن شهود سرسخت است.

• Intelligence (هوش و تاریخ‌دانی): برای درک ساختارهای بوروکراتیک شهر، قوانین باستانی و تحلیل‌های منطقی از صحنه‌ی انفجار.

• Religion (الهیات): به عنوان یک کلریک، دانش مذهبی شما می‌تواند به عنوان یک اهرم فشار روی مومنان یا ابزاری برای تفسیر نشانه‌های جادویی به کار رود.

گیم‌پلی بازی حول محور سیستم تاس‌ریزی (Dice Rolls) می‌چرخد. هر زمان که بخواهید کار سختی انجام دهید – مثلاً یک افسر گارد مقتدر را به چالش بکشید یا از یک جادوی باستانی رمزگشایی کنید – بازی یک چالش تاس اندازی جلوی شما می‌گذارد. اصلاح‌کننده‌ها (Modifiers) که بر اساس ارتقای ویژگی‌های درونی‌تان به دست می‌آیند، به کمک شما می‌آیند تا شانس موفقیت‌تان را بالا ببرید.

نکته‌ی درخشان بازی این است که شکست در تاس‌ریزی به معنای پایان بازی یا شکست در مأموریت نیست. این دقیقاً همان جایی است که بازی طعم یک نقش‌آفرینی رومیزی واقعی با یک دانجن‌مستر نابغه را به خود می‌گیرد. وقتی در یک تاس‌ریزی شکست می‌خورید، بازی متوقف نمی‌شود؛ بلکه داستان با یک افتضاح سیاسی، یک موقعیت کمدی یا یک مسیر فرعی بسیار جذاب‌تر جلو می‌رود. این مکانیک باعث می‌شود بازیکن ترسی از شکست نداشته باشد و اتفاقاً برای دیدن عواقب کارهای احمقانه‌اش، مشتاق‌تر شود.

فصل چهارم: کالبدشکافی استیم ریویوها؛ کاربران درباره بازی چه می‌گویند؟

بررسی دقیق و موشکافانه‌ی بخش نظرات کاربران در پلتفرم استیم (Steam Reviews) نشان می‌دهد که بازی Esoteric Ebb چطور توانسته قلب مخاطبان هاردکور سبک نقش‌آفرینی را فتح کند. با بازنویسی و تحلیل این نظرات، می‌توان بازخورد جامعه را در چند محور اصلی خلاصه کرد:

۱. رهایی از سایه‌ی دیسکو الیسیوم

بسیاری از کاربران در ابتدا با این ذهنیت وارد بازی شده بودند که قرار است با یک کپی‌برداری ناشیانه از Disco Elysium روبرو شوند. اما نظر مشترک اکثریت این است که بازی به سرعت راه خود را جدا می‌کند. یکی از ریویوهای برجسته اشاره می‌کند:

“اگر دیسکو الیسیوم درباره‌ی زوال شخصی و فروپاشی روانی یک کارآگاه در بستری از نوستالژی سیاسی بود، Esoteric Ebb درباره‌ی مدیریت یک بحرانِ جمعی و ایمان در بستری از فانتزیِ بوروکراتیک است.”

کاربران تحسین کرده‌اند که بازی به جای تقلید از اتمسفر افسرده‌کننده‌ی شاهکار زوم، اتمسفری شاداب‌تر، پرانرژی‌تر و در عین حال به همان اندازه عمیق و هوشمندانه ارائه می‌دهد.

۲. ستایش بی‌حدومرز از سیستم تاس‌ریزی D&D

پیاده‌سازی قوانین نقش‌آفرینی رومیزی در یک بازی کارآگاهی، یکی دیگر از نقاط قوت اصلی از دید کاربران است. بازیکنان استیم معتقدند که این سیستم باعث شده ارزش تکرار بازی (Replay Value) به شدت بالا برود. ساختن یک کلریک با کاریزمای بالا که همه‌چیز را با زبان‌بازی حل می‌کند، تجربه‌ای کاملاً متفاوت نسبت به ساختن یک کلریک فیلسوف و کتاب‌خوان ارائه می‌دهد که بر تاریخ و الهیات مسلط است.

۳. گوبلین؛ محبوب‌ترین کاراکتر سال

تقریباً هیچ ریویویی در استیم وجود ندارد که به دستیار گوبلین شما اشاره نکرده باشد. کاربران او را یکی از زندهترین، خنده‌دارترین و در عین حال کلیدی‌ترین عناصر روایی بازی می‌دانند. دیالوگ‌های او به عنوان یک فیلتر کمدی برای بحث‌های به شدت جدی و سنگین بازی عمل می‌کند و مانع از خستگی ذهنی بازیکن می‌شود.

۴. نقدهای جزیی: کوهستان متن و پازل‌های مبهم

البته که هیچ بازی‌ای کامل نیست و کاربران استیم نیز به درستی نقاط ضعف بازی را نشان کرده‌اند. اصلی‌ترین گله‌ی کاربران، حجم سرسام‌آور متون در برخی از سکانس‌های اواسط بازی است. برای کسانی که به دنبال پیشرفت سریع در داستان هستند، بازی گاهی به یک رمان طولانی تبدیل می‌شود. همچنین، تعداد اندکی از پازل‌های جادویی بازی به دلیل مبهم بودن سرنخ‌ها، با انتقاد روبرو شده‌اند؛ جایی که بازیکن مجبور می‌شود برای پیشرفت، دست به حدس و خطاهای مکرر بزند.

فصل پنجم: زیبایی‌شناسیِ زوال ایزومتریک؛ جلوه‌های بصری و صوتی

از نظر بصری، Esoteric Ebb یک ضیافت هنری متمایز است. سازندگان به جای استفاده از گرافیک‌های سه‌بعدی سنگین و بی‌روح، به سراغ یک آرت‌استایل ایزومتریکِ بسیار خاص، رنگارنگ و در عین حال چرک و باروک رفته‌اند. طراحی شهر تضاد طبقاتی را به زیباترین شکل ممکن به تصویر می‌کشد؛ میدان‌های مجلل که برای میتینگ‌های سیاسی احزاب بزرگ آماده شده‌اند، در کنار کوچه‌های پشتی و محله‌های فقرنشینی قرار دارند که ترکش‌های انفجار جادویی هنوز از آن‌ها دود بلند می‌کند.

نورپردازی جادویی بازی به محیط‌ها هویت می‌دهد. رنگ‌های بنفش و سبزِ جادوی ممنوعه در تضاد با نورهای گرم و سنتی مشعل‌ها و چراغ‌های شهری، حس تعلیق و دوگانگی میان سنت و مدرنیته را به مخاطب القا می‌کند.

در بخش صداگذاری و موسیقی، بازی با استفاده از قطعات اتمسفریک، کم‌حجم اما به شدت تاثیرگذار، حس و حال یک تریلر کارآگاهی فانتزی را تکمیل می‌کند. موسیقی بازی در زمان بازجویی‌های حساس، ضرب‌آهنگی کند و پرتعلیق به خود می‌گیرد و در زمان مواجهه با بحران‌های سیاسی یا کمدی‌های گوبلینی، لحنی شادتر و ابزوردتر پیدا می‌کند. اگرچه بازی فاقد صداگذاری کامل (Voice Acting) برای تمام خطوط دیالوگ است – که با توجه به بودجه‌ی مستقل آن کاملاً منطقی است – اما نگارش قوی متون به راحتی این کمبود را جبران کرده است.

فصل ششم: ایدئولوژی، سیاست و اخلاقیات؛ فراتر از یک سرگرمی ساده

چیزی که در نهایت نمره‌ی Esoteric Ebb را به اوج می‌رساند، شجاعت آن در پرداختن به مضامین سیاسی و مذهبی است. بازی شما را در موقعیتی قرار می‌دهد که به عنوان یک مامور مذهبی، باید با احزاب چپ‌گرا، راست‌گرا، بوروکرات‌های میانه‌رو و فرقه‌های رادیکال جادویی تعامل داشته باشید. بازی هیچ‌کدام از این جناح‌ها را به عنوان فرشتگان نجات یا شیاطین مطلق تصویر نمی‌کند.

هر حزب انگیزه‌ها، دلایل منطقی و البته فسادهای درونی خود را دارد. شما می‌توانید در طول بازی به یک مهره‌ی سیاسی برای یک جریان خاص تبدیل شوید، یا تلاش کنید ایمان مذهبی خود را پاک نگه دارید و صرفاً به دنبال اجرای عدالت باشید؛ عدالتی که شاید به قیمت نابودی ثبات شهر تمام شود. این بازی به شعور مخاطب خود احترام می‌گذارد و او را مجبور می‌کند تا درباره‌ی مفاهیمی چون «مشروعیت قدرت»، «نسبیت اخلاق» و «بهای دموکراسی» فکر کند.

نتیجه‌گیری نهایی

بازی Esoteric Ebb یک شاهکارِ غیرمنتظره، عمیق و به شدت صیقل‌خورده در سبک نقش‌آفرینی کارآگاهی است. این اثر با ترکیب جسورانه‌ی بستر فانتزی-سیاسی، مکانیک‌های تاس‌ریزی قوانین نسخه پنجم D&D و یک قلم نویسندگی که کشش آن دست‌کمی از بزرگترین رمان‌های فانتزی مدرن ندارد، خود را به عنوان یکی از وزنه‌های سنگین سبک CRPG در سال‌های اخیر معرفی می‌کند.

بازی با وجود چند ایراد فنی جزیی در بخش معماها و حجم سنگین متون در برخی فازها، تجربه‌ای چنان ناب، کاتارتیک و به یادماندنی خلق می‌کند که تا مدت‌ها پس از پایان انتخابات شهر، ذهن شما را درگیر پاتوق‌های سیاسی و دستیار گوبلینِ دوست‌داشتنی‌تان خواهد کرد. اگر به دنبال اثری هستید که هوش، تفکر سیاسی و ایمان شما را در قالب یک بازی ویدئویی به چالش بکشد، این شاهکار را به هیچ وجه از دست ندهید.